NetwerkEvent 12 juni 2018: toetsingskader lijkbezorging

 

Yarden kan niet wachten tot men aan de slag kan met resomeren, maar het ministerie liet eerst een moreel toetsingskader opstellen voor nieuwe vormen van lijkbezorging. Ethicus Jan Peter Bergen ontwikkelde dit en vertelde erover tijdens BGNU NetwerkEvent op Fort Nigtevecht.

BGNU lanceert na de zomer een position paper over de evaluatie Wet op de lijkbezorging, de aanleiding voor het morele toetsingskader.

Wetgeving over nieuwe lijkbezorgingstechnieken

20180612 Bgnu Netwerk Event Toetsingskader Lijkbezorging Fort Nigtevecht

Het is kruip-door, sluip-door naar Fort Nigtevecht, de locatie waar BGNU haar NetwerkEvent houdt. Een slingerend pad vol hobbels en kuilen komt uit bij de oude versterking, verscholen in het groen, waar de gasten ontvangen worden met koffie, thee en kleine versnaperingen.

Ethicus Jan Peter Bergen houdt er een presentatie over het toetsingskader dat hij mee ontwikkelde, een stappenplan waarmee de wetgever kan bepalen of het toelaten van nieuwe vormen van lijkbezorging moreel aanvaardbaar is.

Alles mag, tenzij

Uitgangspunt van het toetsingskader is dat alle lijkbezorgingsmethoden toegestaan moeten worden, tenzij er gegronde redenen zijn om ze te verbieden (d.i., ze onaanvaardbare schade of aanstoot veroorzaken). Bergen: “Dat sluit aan bij de beginselen van onze liberale rechtstaat.” Het zou ertoe kunnen leiden dat we er veel nieuwe mogelijkheden van lijkbezorging bij krijgen. 

Lijkbezorging: resomeren, ecoleren, cryomeren…

Nu nog zijn in Nederland alleen toegestaan: cremeren, begraven en ter beschikking stellen voor de wetenschap. Yarden wil ook toestemming voor resomeren. Dela opteert voor ecoleren. In het buitenland worden nog andere nieuwe technieken ontwikkeld, zoals composteren en cryomeren. Maar er zijn ook allerlei allang bestaande technieken in Nederland verboden, zoals openluchtcrematie of ‘sky burial’. 

Aanstootgevend

“In Nederland blijkt het belangrijk dat na de lijkbezorging de menselijke resten individueel te traceren zijn. Onder andere om die reden zou bijvoorbeeld ‘bij het grof vuil zetten’ geen optie zijn,” legt Bergen uit. “Maar ook composteren – tenminste op de manier waarop het Urban Death Project in de Verenigde Staten het ontwikkelt, in een grote composttoren – zou om die reden niet aanvaardbaar zijn.” Tenzij de overledene bij leven schriftelijk had vastgelegd dat hij gecomposteerd wil worden. “De waarde ‘autonomie’ zou dan best wel eens zwaarder door kunnen wegen,” legt hij uit.

Lijkbezorging mag uiteraard niet schadelijk zijn voor de volksgezondheid, of voor de rouw van de nabestaanden. Verder mag het niet te aanstootgevend zijn. In Nederland is het daarom niet aanvaardbaar om de lijkbezorging in de publieke ruimte te doorlopen. Dat is één reden waarom ‘sky burial’- opgegeten worden door gieren – allicht weinig kans heeft om door het toetsingskader te komen. Bergen: “Behalve misschien als je dat in een afgeschermde, besloten ruimte zou doen en de nabestaanden geen bezwaar hebben. Maar dan blijven er waarschijnlijk nog een reeks bezwaren over die het toetsingskader zal opwerpen.”

Necro-afval

20180612 Bgnu Netwerk Event Toetsingskader Lijkbezorging Luisteren Naar Jan Peter Bergen

Veel methoden van lijkbezorging scheiden, naast het eindproduct, ook nog necro-afval af. Bij resomeren bijvoorbeeld is een schoon wit poeder het eindproduct, en ´een zwarte drab´, het afvalwater, necro-afval. Bergen: “Het is de vraag of het respectvol is dat water eenvoudigweg te lozen – al zijn daar geen milieukundige bezwaren tegen – het is toch menselijk afval.” Aan de andere kant: bij bestaande methoden hebben we weinig moeite met necro-afval, of zijn we er ons zelfs niet van bewust. Zo wordt bij thanatopraxie bloed weggedaan en bij cremeren verdwijnen de zachte en weke delen gedeeltelijk in de rookgassen en filters.

Visies op het lijk

Om de achterliggende waarden bij lijkbezorging te achterhalen onderscheidt Bergen verschillende visies op het lijk. Zo zijn daar het ‘heilige’ lijk, het ecolijk, het volksgezondheidslijk, het nuttige lijk, het blanco lijk (‘het maakt mij niet zo uit’), het memento-lijk, het esthetische en het lastige lijk (‘zet mij maar bij het grof vuil’). Hoe we denken over het lijk zal dus mee bepalen welke techniek voor de lijkbezorging we verkiezen en welke waarden we zo vervullen.

Resomeren, ecoleren: de test moet nog

Bergen benadrukt dat het toetsingskader er nu wel ligt, maar dat de Tweede Kamer na de zomer pas beslist wat er met dit rapport gebeurt, en dat als de Kamer beslist dat het toetsingskader voortaan gebruikt gaat worden, methodes als resomeren en ecoleren eerst nog getoetst - ‘door het model gehaald’ - moeten worden. Voor resomeren verwacht hij weinig problemen, maar of dat ook zo is, komen we dus pas te weten bij de daadwerkelijke toetsing.

Position paper

20180612 Bgnu Netwerk Event Toetsingskader Lijkbezorging In Gesprek Met Jan Peter Bergen

BGNU wil dat ondernemers vrij zijn in het ontwikkelen van nieuwe vormen van lijkbezorging – binnen ethische grenzen en mits veilig genoeg. Als een nieuwe methode moreel aanvaardbaar is, is een draagvlakmeting overbodig om die wettelijk toe te staan. Al heeft maar vijf procent van de bevolking interesse in zo’n methode: dat kan een interessante markt zijn. De branchevereniging is daarom blij met de studie en zal pleiten voor het toestaan van nieuwe vormen van lijkbezorging in een position paper, die eind van de zomer verschijnt. Heeft u meningen of ervaringen die van belang zijn voor de evaluatie op de lijkbezorging, geeft u die dan s.v.p. door aan BGNU-directeur Heidi van Haastert.

Het is kruip-door, sluip-door, naar nieuwe wetgeving. Een slingerend pad vol hobbels en kuilen, maar dan komen we uit bij een scala aan lijkbezorgingstechnieken. Verscholen in het groen, nemen nabestaanden afscheid op velerlei wijze, maar altijd in een intieme veilige setting, op de manier waarop zij wensen.

Het volgende NetwerkEvent is op 3 oktober.