Uitvaarten in coronatijd: do’s en don’ts

 

We kunnen nog steeds thuis opbaren en uitvaartplechtigheden organiseren voor een beperkt aantal personen als de aanwezigen 1,5 meter afstand tot elkaar bewaren. Consumpties zijn vanaf 1 juni 2020 toegestaan.

20200401 BGNU Uitvaarten in coronatijd Dos en donts voor de uitvaartzorg

Juist nu is het belangrijk nabestaanden extra te ondersteunen. De uitvaartverzorger weet wat niet kan, maar zoekt graag de mogelijkheden van wat juist nu wel kan. Dit kan op allerlei manieren, ook binnen de regels van het RIVM. Een extra detail, een extra gebaar maakt een wereld van verschil voor nabestaanden. Dat kan bij het opbaren, tijdens een uitvaart, door livestreaming, foto’s of filmopnames te maken maar ook wellicht achteraf in een latere herdenkbijeenkomst. Als nabestaanden terugkijken op een uitvaart, dan zouden ze moeten denken: ja, dat was zwaar en heftig, maar wat heeft die uitvaartverzorger dat goed opgepakt voor ons, we voelden ons gesteund.

Risico op besmetting

Het coronavirus wordt vooral overgedragen door hoesten en niezen. Het virus verspreidt zich via kleine druppeltjes uit de neus en mond van iemand die ziek is. Hoewel een virus altijd een mens of dier nodig heeft om ‘in leven te blijven’, kan het ook voor een bepaalde periode buiten het lichaam overleven.

Overledene

Na overlijden is een lichaam zo goed als niet meer besmettelijk. Het kan bij andere lichamen gekoeld worden, er mag thuis worden opgebaard en naasten kunnen afscheid nemen. U neemt de beschermingsmaatregelen die u altijd moet nemen, met name bij de verzorging en het overbrengen.

Via materialen

Het virus kan worden overgedragen als een besmet persoon bijvoorbeeld boven een pen niest, een ander deze pen ook aanraakt en vervolgens met de handen zijn gezicht aanraakt. Afhankelijk van het type oppervlak, de temperatuur en de luchtvochtigheid, kan het virus enkele uren tot enkele dagen besmettelijk blijven. Het is daarom belangrijk ook deze manier van overdracht te stoppen en oppervlakken en spullen die worden aangeraakt – door mogelijk besmette personen – goed schoon te maken. Dit kan met gewone huishoudelijke schoonmaakmiddelen.

Bestuursteam coronavirus

De branche heeft een bestuursteam coronavirus ingesteld (bestaande uit BGNU, Nardus, LVC en LOB) dat de richtlijnen van overheid en RIVM vertaalt naar de uitvaartbranche.

Hieronder leest u algemene adviezen en adviezen voor verschillende onderdelen van het uitvaartproces. Daarna beantwoorden we enkele veelgestelde vragen. Alle informatie wordt steeds geactualiseerd volgens de laatste aanwijzingen van overheid en RIVM.

Algemene adviezen

Het bestuursteam coronavirus geeft de volgende dringende adviezen:

  • Voor rouw- of condoleancebezoek gelden dezelfde restricties als voor uitvaarten: tot 1 juni 2020 maximaal 30 personen inclusief medewerkers, vanaf 1 juni 2020 maximaal 30 personen exclusief medewerkers. Per 1 juli 2020 is het maximumaantal personen verhoogd naar 100 personen (exclusief medewerkers) bij een uitvaartplechtigheid of condoleance binnen, en naar 250 personen buiten. Als vooraf is gereserveerd en er een gezondheidscheck heeft plaatsgevonden is er geen limiet, mits anderhalve meter afstand in acht wordt genomen;
  • In thuissituaties mogen bezoekers ontvangen worden. Zij moeten een onderlinge afstand van 1,5 meter houden, uitgezonderd kinderen, leden van eenzelfde huishouden en jongeren onderling: zij hoeven geen afstand te houden van elkaar;
  • In plaats van handen schudden kunt u nabestaanden condoleren door bijvoorbeeld uw hand op uw hart te leggen en de condoleance uit te spreken. Ook het namasté gebaar is tegenwoordig een mooi geaccepteerd gebaar om uw medeleven te uiten.

Bij een melding

De uitvaart kan bij nabestaanden thuis besproken worden. Geadviseerd wordt om in dat geval eerst een gezondheidscheck van de nabestaanden te doen, en uit te leggen waarom dit wordt gedaan. Natuurlijk kunnen uitvaarten ook nog telefonisch of online (beeld/videobellen via Skype, Zoom, Google Hangouts etc) geregeld worden. De gemaakte afspraken bevestigt u dan per e-mail waarbij u de opdrachtgever vraagt deze mail voor akkoord te bevestigen.

Gezondeheidscheck
Bij een overlijdensmelding vraagt u of er aanwezigen zijn die koorts hebben, zich grieperig voelen of verkouden zijn of veel hoesten en/of niezen.

U kunt daarbij aangeven waarom u dit vraagt:
Iedereen in Nederland heeft de verantwoordelijkheid om besmetting met Covid-19 te vertragen door sociale onthouding en contact te mijden met mensen met ziekteverschijnselen die op besmetting met het coronavirus kunnen wijzen. Ook u en uw medewerkers willen daaraan een bijdrage leveren. Het werk in de uitvaartbranche moet - net als in de zorg - door kunnen gaan. Voorzichtigheid is geboden en daarom moeten u en uw medewerkers elke keer deze vragen aan de nabestaanden stellen om het risico zo veel mogelijk te beperken.

Verzorgen en opbaren

Ophalen en overbrengen uit thuissituatie

  • Verzoek alle aanwezigen om 1,5 meter afstand van u te nemen en ga zonder nabestaanden naar de ruimte waar de overledene ligt;
  • Is dat niet mogelijk of wensen nabestaanden betrokken te worden: vraag hen dan een mondkapje te dragen.
  • Reinig direct uw handen met desinfecterende handgel.

Verzorgen van de overledene

  • Nabestaanden kunnen weer helpen met de laatste verzorging, mits zij een mondkapje dragen;
  • Maak het gezicht en de handen van de overledene extra goed schoon zodat nabestaanden die veilig aan kunnen raken.

Ritueel bewassen

  • De bewassing kan door nabestaanden gedaan worden, mits zij een mondkapje dragen.
  • Nabestaanden zonder mondkapje kunnen in de bewassingsruimte worden toegelaten als er voldoende ruimte is om 1,5 meter afstand van elkaar te houden. In de praktijk zal het erop neer komen dat men per toerbeurt de bewassingsruimte kan ingaan.

Thuisopbaring

Het RIVM vermeldt op de website dat thuisopbaren mogelijk is, zowel in een open als een gesloten kist, als met een bedkoeling op bed. Zie hiervoor deze link.

24-uurkamers

Nabestaanden kunnen gebruik maken van 24-uurskamers. Professionals gaan deze kamers niet binnen als nabestaanden aanwezig zijn.

Plechtigheden, crematorium en begraafplaats

Crematoria en begraafplaatsen volgen de richtlijnen van het RIVM strikt op. Zij hebben autonome bevoegdheid en kunnen hun eigen aanvullende beslissingen hierin nemen. Zie voor meer informatie de websites van LOB, LVC en Nardus.

Algemeen

  • Maximaal 30 personen aanwezig. Dit aantal is tot 1 juni 2020 inclusief medewerkers. Vanaf 1 juni 2020 is dit aantal exclusief medewerkers. Per 1 juli 2020 is het maximumaantal personen verhoogd naar 100 personen (exclusief medewerkers) bij een uitvaartplechtigheid of condoleance binnen, en naar 250 personen buiten. Als vooraf is gereserveerd en er een gezondheidscheck heeft plaatsgevonden is er geen limiet, mits anderhalve meter afstand in acht wordt genomen. 
  • Aanwezigen bewaren 1,5 meter afstand van elkaar, uitgezonderd leden uit hetzelfde huishouden, kinderen, en jongeren tot 18 jaar onderling (die kunnen wel naast elkaar zitten, staan en elkaar omhelzen).
  • Tot 1 juni 2020: geen consumpties. Vanaf 1 juni 2020 mag weer catering worden aangeboden.
  • Mensen die ziekteverschijnselen vertonen, die kunnen duiden op coronabesmetting, worden geweerd.
  • Zorg voor voldoende papieren zakdoekjes en afvalbakjes om ze na gebruik in weg te kunnen gooien.
  • Na een plechtigheid hoeven alleen contactoppervlakten die in aanraking met aanwezigen zijn geweest gereinigd te worden, zoals stoelen en het sanitair.

Besmetting

Nabestaanden die besmet zijn verblijven verplicht in quarantaine en kunnen een uitvaart niet bijwonen. Het RIVM maakt een uitzondering voor nabestaanden in de eerste graad, als hun gezondheidstoestand het toelaat en zij weinig klachten hebben (geen koorts en niet hoesten), kunnen zij met een chirurgisch mondneusmasker aanwezig zijn.

Het bestuursteam coronavirus adviseert dringend om geen besmette mensen bij uitvaartplechtigheden toe te laten. Eventueel kan voor hen wel een apart afscheidsmoment georganiseerd worden (uiteraard met gebruik van beschermingsmiddelen).

Dragen en begeleiden overledene

Bij het dragen of begeleiden van de kist moet anderhalve meter afstand worden bewaard (behalve als het leden uit één huishouden betreft). In de praktijk kunnen vier nabestaanden wél een rijdende baar begeleiden. Als zij de kist zelf in de rouwauto willen tillen, zal de chauffeur niet (fysiek) helpen, maar dit wel met instructies kunnen ondersteunen. Dit geldt ook voor een begraafplaatsbeheerder bij het op het graf zetten en laten dalen.

Voor dit laatste heeft een graflift momenteel de voorkeur. Eventueel kan met touwen gedaald worden: als het kan met vier personen, als het moet met zes.

Professionele dragers kunnen wel met zessen komen, maar nemen ook de anderhalve meter afstand in acht en lopen daarom niet alleen naast, maar ook voor en achter de kist.

Cruciaal beroep

Alle professionals in de primaire uitvaartbranche behoren officieel tot de cruciale beroepsgroepen en kunnen gebruik maken van de kinderopvangregeling voor die beroepsgroepen. Voor toeleveranciers geldt een aanpak op maat: bij dreigende tekorten (bijvoorbeeld van kisten) vallen zij onder de cruciale beroepen.

Waar het gaat om het testen van medewerkers op Covid-19 ziet het Ministerie van VWS de uitvaartzorg niet als een kritische zorgfunctie. Op 6 april liet het Ministerie de branche weten:
We begrijpen dat continuïteit van de uitvaartsector van belang is. Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen de cruciale beroepen en de kritische zorgfuncties in relatie tot het testbeleid. Ik heb het RIVM gevraagd om een reactie op uw vraag. Het RIVM geeft aan: ‘De uitvaartbranche valt niet onder de kritische zorgfuncties. Als de continuïteit van de uitvaartzorg in algemene zin echter onder druk komt te staan door thuiszittend personeel, dan horen we dat graag en zullen we dat mee-overwegen in toekomstige overwegingen bij het testbeleid.’

Tot slot

BGNU staat in nauw contact met RIVM zodat nieuwe of aanvullende informatie direct aan u kan worden doorgegeven.
Lees hieronder onze corona-Q&A’s voor antwoorden op veelgestelde vragen. Vragen kunt u stellen via info@bgnu.nl of telefonisch.

Update: 29 juni 2020


Verzorging en koeling van de overledene

Wanneer iemand die (vermoedelijk) aan corona is overleden wordt overgebracht naar een uitvaartcentrum om daar verzorgd te worden, is het niet nodig daarvoor een bodybag te gebruiken. Als iemand in een ziekenhuis of verpleeghuis als gevolg van een coronabesmetting is overleden, wordt vanuit de instelling als voorzorgsmaatregel vaak een bodybag gebruikt, maar navraag bij het RIVM heeft geleerd dat er voor het gebruik van bodybags in geval van corona geen indicatie is.

Het ophalen van een overledene in een ziekenhuis of verpleeg- of verzorgingsinstelling kan op de gebruikelijke manier plaatsvinden. Om te voorkomen dat de vervoersmedewerkers via de overledene aan het coronavirus worden blootgesteld, zijn het dragen van handschoenen en een schort met lange mouwen voldoende.

Verder moeten de aanwijzingen van een instelling, bijvoorbeeld bij het betreden van een cohort, worden opgevolgd. Het kan dan zijn dat dat betekent dat er aanvullende beschermingsmiddelen moeten worden gebruikt, maar dat is met het oog op de levenden, niet de doden.

Nee, dat is absoluut niet nodig. Een overleden persoon is zo goed als niet meer besmettelijk. De gebruikelijke voorzorgsmaatregelen om niet besmet te worden volstaan. Het RIVM vindt het gebruik van een veiligheidsbril en mondneusmasker niet noodzakelijk, wel dat van een schort met lange mouwen en handschoenen.

Ja. Een overleden persoon is zo goed als niet meer besmettelijk.

Het is belangrijk om handhygiëne uit te voeren na elk contact met de overledene, na het verwijderen van persoonlijke beschermingsmiddelen en na verplaatsing en vervoer van de overledene. Klik hier voor de instructies voor het goed uitvoeren van handhygiëne.

Draag tijdens de verzorging een schort met lange mouwen en handschoenen. Het dragen van een veiligheidsbril en mondneusmasker is niet nodig. Trek eerst het schort aan en dan de handschoenen, over de manchetten van de mouwen. Bij het uitrekken is de volgorde andersom: eerst de handschoenen uitdoen, daarna handhygiëne toepassen, dan het schort uittrekken en vervolgens weer handhygiëne toepassen.

Opbaren

Ja. Een overleden persoon is zo goed als niet meer besmettelijk.

Nee, de overledene mag zowel thuis als in het uitvaartcentrum opgebaard worden. De kist mag zowel open als dicht.

Nadat de overledene verzorgd is, zijn er geen beperkingen aan het contact van de nabestaanden met de overledene. Net als anders, wordt goede handhygiëne daarna geadviseerd.

Uitvaartplechtigheid en condoleance

Dat kan. Om risico’s op besmetting zoveel mogelijk te voorkomen, vraagt u om dit te doen met een eigen pen, of u reikt (met handschoenen) een pen aan die u na gebruik schoonmaakt met een schoonmaak- of desinfectiemiddel.

Het volstaat om datgene te reinigen dat is aangeraakt: de stoelen en de toiletten.

“Nee, voor besmette mensen geldt een verplichte quarantaine. Het RIVM maakt sinds 30 maart een uitzondering voor eerstegraads nabestaanden: als hun gezondheidstoestand het toelaat en zij weinig klachten hebben (geen koorts en niet hoesten), kunnen zij met een chirurgisch mondneusmasker aanwezig zijn. Het bestuursteam coronavirus adviseert dringend om geen besmette mensen bij uitvaartplechtigheden toe te laten. Eventueel kan voor hen wel een apart afscheidsmoment georganiseerd worden (uiteraard met gebruik van beschermingsmiddelen).

Als mensen niet sniffen uit verdriet, maar hoesten, niezen of snotteren vanuit een vermoedelijke verkoudheid of griep vraagt u ze of ze ook koorts hebben. In dat geval kunt u hen verzoeken vanwege het besmettingsgevaar de uitvaartplechtigheid te verlaten. U zorgt ook dat er voldoende papieren zakdoekjes of tissues aanwezig zijn en dat er een prullenbak is waar deze in weggegooid kunnen worden.

Voor kinderen geldt altijd dat ze voor een goede rouw eerlijk antwoord krijgen op gestelde (en onderliggende) vragen, op een abstractieniveau dat past bij hun leeftijd. Riet Fiddelaers attendeerde ons op de tool die ontwikkeld is om kinderen voor te lichten en waarnaar door de Belgische overheid en door DELA-België verwezen wordt.

Met zes personen dragen – uit verschillende gezinnen - is niet verstandig, want je kunt dan geen 1,5 meter afstand bewaren. In dat geval wordt het gebruik van mondkapjes geadviseerd. Wat wel (zonder mondkapje) kan is met vier personen een rollende baar begeleiden.

Er is niets tegen het gebruik van wijwater door een voorganger. Het gebruik van wijwater bij de ingang van de kerk (een bakje waarin men kort de vingers doopt) is nu af te raden.

Vanaf 1 juni 2020 worden uitvaartmedewerkers, musici, voorgangers, etc. niet meer meegeteld voor het maximaal aantal aanwezigen.  Als zij onderling anderhalve meter afstand houden, is musiceren mogelijk. 

Gemeenten en veiligheidsregio’s geven invulling aan de landelijke aanwijzingen om de Coronacrisis te bestrijden. Of een erehaag is toegestaan wordt bepaald door de afzonderlijke gemeenten en veiligheidsregio’s. 

BGNU adviseert om per gemeente na te gaan welk beleid aldaar is vastgesteld en wat dus wel en niet is toegestaan.

Vanaf 1 juli 2020 mogen - als de ruimte het toelaat dat anderhalve meter afstand in acht genomen kan worden - weer grote uitvaartplechtigheden en condoleances georganiseerd worden. In dat geval moet gewerkt worden met reserveringen en moet een gezondheidscheck gedaan worden. Voor uitvaartplechtigheden en condoleances binnen, geldt dat vanaf 100 personen; buiten vanaf 250 personen.

Een rouwkaart kan dan als een reservering gezien worden.

Triage moet recent zijn. De gezondheidsvragen moeten dus op de dag van de uitvaartplechtigheid worden beantwoord. Het stellen van de vragen kan door een medewerker aan de deur gedaan worden, maar de vragen mogen ook digitaal gesteld en beantwoord worden.

Na de uitvaart

Crematie-as mag, volgens de wet, één maand na de crematie aan de opdrachtgever overhandigd worden. Die regel geldt ook nu, maar crematoria kunnen opdrachtgevers vragen om het ophalen van de as uit te stellen. Zij doen dat in verband met de huidige bijzondere situatie (waardoor er vaak een groot aantal crematieplechtigheden is en een beperkte personele bezetting), waardoor zij prioriteiten moeten stellen.